Filosofie in Oost en West I

Inleiding in de comparatieve en interculturele filosofie

drs. Theo van Leeuwen

Filosofie is niet het exclusieve domein van het Westen. Andere tradities zijn qua diepte en omvang te vergelijken met het westerse denken. De aspecten waarin ze zich onderscheiden kunnen ons filosofisch inzicht en onze creativiteit verrijken.
Wanneer we voor het eerst kennismaken met de grote Indiase en Chinese filosofische en spirituele tradities, zijn we geneigd aan te nemen dat het denken van deze andere culturen meer door eenheid en eenvoud gekenmerkt wordt dan ons eigen westerse denken met zijn veelsoortige karakter.
Bij een grondiger kennisname zullen we echter ontdekken dat deze tradities veel van dezelfde fundamentele vragen hebben geëxploreerd, waarmee het westerse denken zich bezighield, zoals Wat moet ik doen?, Hoe weten wij?, Wat ben ik? Ze hebben het op hun eigen manier verwoord en ervaren en er op hun eigen manier antwoorden op gegeven. In India en China is men van andere existentiële vooronderstellingen uitgegaan. Het is juist dit alternatief karakter dat ons uitnodigt dieper na te denken over onze eigen culturele uitgangspunten.
In de interculturele filosofie gaat het om de ontmoeting van de verschillende wereldbeschouwingen. Van belang hierbij is te erkennen wat echt verschillend en anders is in de bijdragen van de verschillende culturen aan de wereldfilosofie. We kunnen hierdoor leren over andere mogelijkheden van filosofische ervaring, die geopend worden door een interculturele ontmoeting. In een tijd van toenemende globalisering lijkt de dialoog tussen west en oost (en noord en zuid) alleen maar belangrijker te worden en stimuleert deze ons om dieper op dit onderwerp in te gaan. Elke filosofie en spiritualiteit is immers deel van de totale menselijke traditie en daardoor in principe toegankelijk voor ons. We hebben de plicht ons in te spannen om in de denkwereld van de anderen binnen te dringen.
Dit leidt tot een tweede creatieve taak: die van het toe-eigenen en integreren van de relevante basisgedachten in ons eigen denkpatroon zonder welke de ontmoeting weinig betekenis heeft voor het persoonlijk leven. Dit zou een taak van de comparatieve filosofie kunnen zijn: de verschillende filosofieën in een metamodel te integreren. Anders blijft de comparatieve filosofie beperkt tot een zonder ordening bij elkaar brengen van losse wijsheden, die, zoals producten in een supermarkt, alleen maar voor de consumptieve behoefte uitgestald worden.
Omdat die toe-eigening en integratie in ons eigen westers denken niet gemakkelijk verlopen, maak ik in mijn inleiding gebruik van het door Ulrich Libbrecht ontwikkelde comparatieve denkmodel. Dit is een driedimensioneel model waarin de principes rationaliteit, mysticiteit en naturaliteit een belangrijke rol spelen. De comparatieve filosofie van Libbrecht streeft naar een harmonie van de verschillende filosofieën (ratio, mystiek, natuur). Ze maakt gebruik van de elkaar aanvullende inzichten van de verschillende wereldbeschouwingen.
Naast Libbrechts model worden ook andere opvattingen van comparatieve filosofie besproken.

Aanbevolen literatuur

	Benesch, W., An Introduction to Comparative Philosphy. A Travel Guide to Philosophical Space, Palgrave Macmillan, New York, 1997
	Bor, J. en E. Petersma (red.), De verbeelding van het denken, Gellustreerde geschiedenis van de westerse en oosterse filosofie, Contact, Amsterdam 1995
	Bor, J. en K. van der Leeuw (red.), 25 eeuwen Oosterse Filosofie, Teksten en toelichtingen, Boom, Amsterdam 2003
	Bor, J. (red.), 25 eeuwen Westerse Filosofie, Teksten en toelichtingen, Boom, Amsterdam 2003
	Bulhof, I., M. Poorthuis en V. Bhagwandin (red.), Mijn plaats is geen plaats. Ontmoetingen tussen wereldbeschouwingen, Klement/ Pelckmans, Kampen 2003
	Car, Brian en I. Mahalingam (red.), Companion Encyclopedia of Asian Philosophy, Routledge, London 1997
	Deutsch, E. en R. Bontekoe (red.), A Companion to World Philosohies, Blackwell Publishers, Oxford 1997
	Kimmerle, H., Philosophien der Differenz, Eine Einführung, Kapitel 9, Würzburg 2000
	Kimmerle, H., Interkulturelle Philosophie, zur Einführung, Junius Verlag, Hamburg 2002
	Leeuwen, T.P.M. van, ‘Over de moed te ontmoeten’ in: Mijn plaats is geen plaats (zie bij I. Bulhof)
	Leeuwen, T.P.M. van, ‘Inleiding’ en ‘Jung en Yoga/Vedanta’ in: Psychotherapie en non-dualiteit, D. Tiemersma (red), Uitgeverij Advaita Centrum, Leusden 2003
	Libbrecht, U., Oosterse Filosofie, een inleiding, 6e volledig herziene druk, Agora Davidsfonds, Leuven 2002
	Libbrecht, U., Inleiding tot de comparatieve filosofie, deel 1, Kon. van Gorcum, Assen 1995
	Libbrecht, U., Inleiding tot de comparatieve filosofie, deel 2, Kon. van Gorcum, Assen 1999
	Libbrecht, U., Inleiding tot de comparatieve filosofie, deel 3a, Kon. van Gorcum, Assen 2003
	Libbrecht, U., Burger van de wereld, Damon, Budel 2002
	Scharfstein, B., A Comparative History of World Philosophy from the Upanishads to Kant, State University of New York Press, Albany 1998 en
	De rubriek ‘Comparatieve Filosofie’ (B. Nagel red.) vanaf jrg. 10 nr. 5, oktober/november 2000, in Filosofie, tweemaandelijks tijdschrift van de stichting informatie filosofie, Uitgeverij Damon.